سیره خانه دارى

زندگى انسان در عصر پیدایش اسلام بسیار ساده بود و امکانات در دسترس خانواده ها محدود و اندک بودند. این وضعیت براى مسلمانان صدر اسلام بویژه مهاجران، دشوارتر نیز بود. جنگ هاى تحمیلى پیاپى و ترک خانه و کاشانه، دلاورانى مانند امام علی علیه السلام را گاه ناگزیر از حضور در میدان رزم و گاه وادار به کارهایى سخت و کم اجرت مانند آبیارى کشتزارها مى کرد.

حضرت فاطمه علیهاالسلام در چنین تنگناهایى و در حالى که نوجوانى بیش نبود، اداره داخلى خانه و

خانواده را به عهده گرفت؛ نوجوانى مادر از دست داده و فاقد هیچ یار و یاور کمک کارى.

سیاهه گزارش شده از جهیزیه حضرت فاطمه علیهاالسلام نیز نشان مى دهد که وسایل و تجهیزات زندگى ایشان بس اندک و محدود بوده[۱] و این به معناى  لزوم کار و تلاش بیشتر در درون این خانه بى آلایش بوده است.

 

الف. مدیریت امور داخلى خانه

حضرت فاطمه علیهاالسلام به همسرش تعهد داد که کارهاى خانه را به عهده بگیرد و رُفت و روب و نظافت و به سامان کردن خانه را به انجام رساند.[۲] باید  توجه داشت که نظافت خانه در آن روزگار بسى دشوارتر از این دوره بوده است. خانه ها و کوچه ها سنگفرش نبودند و تنها وسیله تمیز کردن خانه، جاروهاى دستى بوده اند. کارى که در ایوان و حیاط خانه، باید با آب نیز همراه مى شد تا گرد و غبار جارو کردن، کار انجام یافته را بیهوده نکند ؛ آن هم آب پاشى با آبپاش هاى دستى که آبشان نه به سهولت که با تحمل رنج بسیار فراهم مى آمد.

در آن روزگار و در شهرِ بیابانى مدینه، آب را بیشتر از چاه مى کشیدند. دلوى را با طنابى بلند درون چاه مى افکندند و چون از آب پر مى شد، آن را به سختى و با نیروى دست، بالا مى کشیدند. حضرت فاطمه علیهاالسلامبراى این منظور و نیز مصارف دیگر، چندان آب از چاه کشید و آب آورد که اثر مشک آب بر روى سینه مبارکش باقى ماند[۳] و دستان ظریف زنانه اش تاول زدند، هر چند در این تاول زدن، کار با دستاس نیز مؤثر بود.[۴]

گفتنى است امام علی علیه السلام در جارو زدن[۵] و مادر ایشان فاطمه بنت اسد علیهاالسلام در آب آوردن[۶]، کمک هایى به حضرت فاطمه مى دادند. نکته مهم آن که این کارهاى سخت و دشوار، گاه جامه و پیکر حضرت فاطمه علیهاالسلام را آلوده و تیره مى ساختند، اما موجب ناآراستگى ایشان نمى شدند. بر پایه برخى گزارش ها، حضرت فاطمه علیهاالسلام حتى در آخرین ساعات زندگى، خود را براى نماز پاکیزه و خوشبو کرد و در جایگاه نمازش در خانه به عبادت و نیایش پرداخت.[۷]

 

ب. آشپزى و تهیه غذا

یکى دیگر از کارهایى که حضرت فاطمه علیهاالسلام به عهده گرفت، تهیه نان در خانه بود.

این به معناى آرد کردن گندم ذخیره شده در انبار خانه با یک دستاس کوچک خانگى بود. دستاسى که نه با نیروى باد و آب، که با نیروى دست مى چرخید. گندم را میان دو سنگ حلقه اى و گرد مى ریختند و یکى از سنگ ها را چندان مى چرخاندند تا گندم را خرد و آرد کند.

کارى طاقت فرسا که تاول هایى نمایان بر دست هاى فاطمه مى نشاند و امام علی علیه السلام و پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله را به هنگام حضورشان در خانه و کنار حضرت فاطمه علیهاالسلام، به کمک او کشاند[۸]. حضرت فاطمه علیهاالسلاماین آرد را با آب و دیگر مواد لازم، مخلوط و خمیر مى کرد.[۹] 

سپس آن را به قطعه هاى کوچکى تقسیم کرده و ورز مى دادند و پس از گستردن بر روى چوب یا پارچه اى ضخیم،  آن را به دیواره تنور مى زد.

در واقع، حضرت فاطمه علیهاالسلام کار یک نانوا را در خانه خود انجام مى داد.

مسلّم این تنها غذایى نبوده است که حضرت فاطمه علیهاالسلامبراى شوى و فرزندان خردسالش تهیه مى کرده است.

گزارش کمک امام على علیه السلام به حضرت فاطمه علیهاالسلام در پاک کردن عدس[۱۰] و صدر روایتى که زمینه تشریع تسبیحات حضرت فاطمه علیهاالسلام را بیان کرده،[۱۱] براى اثبات این امر کافى است.

روشن است که پختن غذا، نیازمند  فعالیت هاى متعددى است که از افروختن آتش تا شستشوى ظرفها را در بر مى گیرد.

 

شایان گفتن است که آشپزى و طبخ غذا، وظیفه حقوقى زن و از جمله حضرت فاطمه علیهاالسلام نبود، اما از کارهاى درون خانه به شمار مى آمد و این به معناى التزام به انجام آن بود.

این تعهد شایسته بر پایه توافق اولیه و تقسیم کارى بود که در آغاز زندگى مشترکشان با امام على علیه السلام و به راهنمایى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله صورت گرفت و حضرت فاطمه آن را شادمانه پذیرفته بود.

[۱۲] حضرت فاطمه علیهاالسلام حتى در سال هاى پایانى زندگى که  خدمتکار وفادارى به نام فضّه داشت، بخشى از کارها را خود انجام مى داد تا فضّه نیز به دیگر کارهایش، از جمله عبادت، برسد. امرى که نشان دهنده و تأیید کننده فراوانى کارهاى خانه در آن روزگار است.[۱۳]

 

ج. شوهر دارى

فضاى درونى خانه، بیش از آن که به فراهم آوردن امور مادى و ظاهرى نیاز داشته باشد، به آرامش روحى و آسایش روانى حاکم بر خانه نیازمند است. حضرت فاطمه زمینه تحقق این امر مهم را نیز فراهم آورد و با همه کارهاى گوناگون خانه و دشوارى بر دوش کشیدن نگاهدارى و تربیت چهار فرزند، هیچ گاه از همسر بزرگوار خویش و کودکان معصومش غفلت نورزید. او هیچ گاه چیزى از امام على علیه السلام نطلبید که در توان ایشان نباشد[۱۴] و هیچ گاه با ایشان به ستیز و کشمکش نپرداخت[۱۵].

برخى روایات تاریخى نیز از اشعارى سخن گفته اند که میان ایشان و امام على علیه السلام تبادل شده اند. روشن است که زبان شعر، زبان ملاطفت و احساس است و به تلطیف فضاى خانه کمک فراوانى مى کند. شواهد دیگر بر شوهردارى نیکوى ایشان را مى توان در سخنان امام على علیه السلام سراغ گرفت. امام على علیه السلام ایشان را «نِعمَ العَونُ ؛ بهترین یاور» خوانده است[۱۶] و در جایى دیگر فرموده است:

«ولا أغضَبَتنی ولا عَصَت لی أمراً، ولَقَد کُنتُ أنظُرُ إلَیها فَتَنکَشِفُ عَنِّی الهُمومُ وَالأَحزانُ».

«او، مرا عصبانى نساخت و در کارى، از من نافرمانى نکرد. هنگامى که به او مى نگریستم، غم ها و اندوه ها از من برطرف مى شدند».[۱۷]

گفتنى است این همدلى و رضایت باطنى تا آخرین لحظه هاى حیات فاطمه علیهاالسلام وجود داشته و امام على علیه السلام به هنگام خاکسپارى همسرش دردمندانه چنین گفته است:

«اللّهُمَّ إنّی راضٍ عَنِ ابنَةِ نَبِیِّکَ».[۱۸]

«بار خدایا ! من از دختر پیامبرت راضى هستم».

 

د. فرزنددارى

نگاهى اجمالى به زندگى حسنین علیه السلام و نیز حضرت زینب، کارنامه درخشان تلاش و تکاپوى حضرت فاطمه علیهاالسلامرا در عرصه تربیت فرزند، در پیشدید همگان قرار مى دهد. حضرت فاطمه در هر دو بخش تربیت جسمى و روحى، از جان و دل مایه نهاد.

ایشان با وجود همه سختى و تنگناها، فرزندانش را خود شیر مى داد[۱۹] و آغوش گرم مادرانه خویش را در تمام مدت هشت سال زندگى مشترکش با امام على علیه السلام، مهد آسایش چهار فرزند ساخت. نگاهدارى از فرزند، هنگام خانه دارى و آرد کردن گندم،[۲۰] خواندن اشعار کودکانه و خطاب هاى مهربانانه و ملاطفت آمیز، نیز از دیگر شواهد اهتمام فاطمه به تربیت عاطفى فرزندان خویش است.[۲۱]

 اشعارى که با همه سادگى شان، روح پرستش خداى یگانه منّان را در جان کودک مى دمند و از دوستى هاى ناروا پرهیز مى دهند.[۲۲] گزارش هاى تاریخى نشان مى دهد که توجه و اهتمام فاطمه علیهاالسلام به سرنوشت و تربیت فرزندانش تا آخرین لحظه هاى زندگى اش وجود داشته است. ایشان در وصیت به شویش، از او مى خواهد که با امامه، دختر خواهرش ازدواج کند؛ زیرا او بر فرزندانش مهربان است.[۲۳]

حضرت فاطمه علیهاالسلام به تربیت اجتماعى فرزندانش نیز اهتمام داشت.

دعوت از پدر و پذیرایى از ایشان در خانه، یا بردن فرزندان نزد پدربزرگشان، جلوه اى از این توجه است.

همچنین برخى اسناد تاریخى، گفتگوى علمى حضرت فاطمه علیهاالسلام را با فرزندانش نشان مى دهد.

بر پایه یک متن تاریخى،امام حسن علیه السلام به حضورپیامبر اکرم  صلى الله علیه و آله شرفیاب

مى گشته و پس از شنیدن قرآن و حفط آن، نزد مادر مى آمده و محفوظاتش را براى او مى خوانده است.[۲۴]

برخى روایات، تدبیر حضرت فاطمه علیهاالسلام را براى بیدار نگاه داشتن فرزندانش در شب قدر، گزارش

کرده اند که مى تواند اثبات کننده اهتمام به تربیت دینى در این خانواده معنوى باشد.[۲۵]

 این امر، افزون بر مناجات ها، نیایش ها، نمازها، روزه دارى، شب زنده دارى و دیگر رفتارهاى دینى و

صادقانه و  خالصانه حضرت فاطمه بوده است که به تنهایى براى تربیت عملى فرزند کافى است.

 

ه. سخن آخر

فاطمه علیهاالسلام، یک سرمشق جاودانه براى همه بشریت و در همه عرصه هاى زندگى است.

با اینکه او در هزار و چهار صدسال پیش مى زیسته، اما هنوز هم یک الگوى تمام عیار و جامع در خانه

دارى، شوهردارى و تربیت فرزند است.

امروز ما مى توانیم با بررسى ژرف رفتار فاطمى در عرصه خانه دارى، ادعا کنیم که جان مایه این رفتار،

مبتنى بر کوششى شبانه روزى و آمیخته با مهرورزى به همسر و فرزند بوده است.

گوهر نابى که از توجه همه جانبه به تمامى ابعاد زندگى نشئت مى گیرد.

از عبادى دانستن کار در خانه و الهى دیدن کمک به همسر، تا شانه خالى نکردن از فرزندآورى و تربیت او.

امروز وظیفه ماست که این گوهر ناب را دریابیم و با سرمشق گرفتن از این الگوى جاودانه، خانه هاى خود

را کانون مهرورزى کنیم.

جایگاهى مالامال از محبت و تلاش و مناسب براى پرورش فرزندانى که راه فرزندان فاطمه را برگزینند و آن

راه را تا پایان زندگى و رسیدن به قله هاى تکامل و تعالى ادامه دهند.

منابع:

[۱] . ر . ک : ص ۲۱۳ جهیزیه سرور زنان و ص ۲۴۹ (جهیزیه ساده) .

[۲] . ر . ک : ص ۲۵۵ ح ۱۸۰ .

[۳] . ر . ک : ص ۲۸۱ ح ۲۰۲ و ص ۲۸۳ ح ۲۰۳ .

[۴] . ر . ک : ص ۲۸۳ ح ۲۰۳ و صحیح البخارى : ج ۴ ص ۴۸ .

[۵] . ر . ک : ص ۲۵۵ ح ۱۸۲ .

[۶] . ر . ک : ص ۲۵۷ ح ۱۸۳ .

[۷] . ر . ک : ص ۶۴۹ ح ۴۵۶ .

[۸] . ر . ک : ص ۲۵۷ ح ۱۸۵ .

[۹] . ر . ک : ص ۲۵۵ همیارى .

[۱۰] . ر . ک : جامع الأخبار : ص ۱۰۲ و بحار الأنوار : ج ۱۰۴ ص ۱۳۲ .

[۱۱] . ر . ک : ص ۲۸۱ ح ۲۰۲ .

[۱۲] . ر . ک : ص ۲۵۵ ح ۱۸۰ .

[۱۳] . ر . ک : ص ۲۸۵ تقسیم کار با خدمتکار .

[۱۴] . «یا أبَا الحَسَنِ ، إنّی لَأَستَحی مِن إلهی أن اُکَلِّفَکَ ما لا تَقدِرُ» ر . ک : ص ۲۵۸ ح ۱۸۶ .

[۱۵] . ر . ک : ص ۲۶۳ ح ۱۸۸ .

[۱۶] . ر . ک : ص ۲۶۲ ح ۱۸۷ .

[۱۷] . ر . ک : ص ۲۶۲ ح ۱۸۸ .

[۱۸] . ر . ک : ص ۲۶۴ ح ۱۸۹ .

[۱۹] . ر . ک : ص ۲۶۵ ح ۱۹۱ .

[۲۰] . ر . ک : ص ۲۶۷ ح ۱۹۳ .

[۲۱] . ر . ک : بحار الأنوار : ج ۴۳ ص ۲۸۶ .

[۲۲] . ر . ک : ص ۲۹۵ بازى با کودک .

[۲۳] . ر . ک : ص ۶۳۳ ح ۴۴۳ و ص ۶۴۱ ح ۴۴۹ .

[۲۴] . ر . ک : المناقب ، ابن شهر آشوب : ج ۴ ص ۷ «أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیه السلام کَانَ یَحْضُرُ مَجْلِسَ رَسُولِ اللّه  صلى الله علیه و آله وَهُوَ ابْنُ سَبْعِ سِنِینَ فَیَسمَعُ الوَحیَ فَیَحفَظُهُ فَیَأتِی أُمَّهُ فَیُلقِى إِلَیهَا مَا حَفِظَه ؛ امام حسن علیه السلام در سن هفت سالگى در مجلس پیامبر صلى الله علیه و آلهحاضر مى شد ، وحى را میشنید و حفظ مى نمود ، آنگاه نزد مادرش مى آمد آنچه را که حفظ کرده بود شرح میداد» .

[۲۵] . ر . ک : دعائم الإسلام : ج ۱ ص ۲۸۲ ، بحار الأنوار : ج ۹۷ ص ۱۰ ح ۱۲ .

 

ی. عدل مجسم

قالَ سَلمانُ:

کانَتْ فاطِمَةُ (س)جالِسَةً قُدّامَها رَحیً تَطْحَنُ بِهَا الشَّعیرَ وَ عَلی عَمُودِ الرَّحی دَمُ سائِلُ وَ

الْحُسَیْنُ (ع) فی ناحِیَةِ الدّار یَبْکی.

فَقُلْتُ: یا بِنْتَ رَسُولِ اللهِ دَبِرَتْ کفَّاکِ وَ هذِهِ فِضَّهُ. فَقالَتْ (س):

ِ اَوْصـانی حَبیبی رَسـُولُ اللّه اَنْ تَکُونَ الْخِدْمَةُ لَها یَوْما وَلی یَوْما فَکانَ اَمْسِ یَوْمَ خِدْمَتِها.

سلمان می گوید:

– روزی دیدم – فاطمه علیه السلام نشسته و در پیش رویش آسیابی بود که با آن جو آرد می کرد

و بر دسته آسیاب خون جاری بود و حسین علیه السلام نیز در گوشه خانه گریه می کرد.

گفتم: ای دختر پیامبر دستانت تاول زده است در صورتی که فضه حاضر است – و می تواند کمک کند –

فرمود:

پیامبر (ص) به من توصیه نموده که یک روز او کار کند و یک روز من و دیروز نوبت او بوده است.

منبع:

خرایج و جرایح، ص530.

برچسب ها

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن