بررسی مسئله ملک فدک با رویکرد فقهی – حقوقی

بررسی مسئله ملک فدک با رویکرد فقهی – حقوقی

توسل امام جواد به حضرت فاطمه (س)

فاطمه زهرا (ع) و تربیت فرزندان در احادیث

فاطمه زهرا (ع) و تربیت فرزندان در احادیث

چکیده:

نگاهی به گزارشهای تاریخ و سیره ، نشان می‏دهد که زندگانی حضرت زهرا (س) ، الگوی یک انسان کامل در مکتب اسلام است . مادر نمونه‏ای که با رفتار و گفتارش فرزندانی تربیت کرد که به گواه دوست و دشمن ، سرآمد مردم زمان خود بودند . فاطمه (س) خود الگویی برای فرزندانش و همه زنان و مردان مسلمان در دوران زندگی کوتاهش بود . لکن از آنجا که احادیث درباره مناقب و خصلت‏های آن حضرت و خاندانش در طول تاریخ دستخوش حوادث شده است . این مقاله با داشتن نمونه گزارشات و کلمات از معصومین (ع) درباره فاطمه (س) کوشیده است تا نقش تربیتی دخت گرامی رسول ا… (ص) را در خانواده‏اش بیشتر روشن کند .

مقدمه:

هر مکتبی دارای دو جزء اساسی است:یکی اندیشه که دارای جنبه زیربنایی دارد و دید و جهان بینی آن مکتب را تشکیل می‏دهد و معمولا نگرشها ، بینشها و ارزشهای یک مکتب بر آن استوار است . و دیگری عمل ، که نشان می‏دهد آنچه را که مکتب از نظر تئوری بیان می‏دارد به چه صورتی قابل پیاده شدن است . در این مقاله که بحث درباره تعلیم و تربیت فرزندان و عملکرد و رفتار زهرای اطهر(س)است . این باور وجود دارد که حیات فاطمه (س) معرفی کننده شیوه عملی اسلام و بصورت یک مکتب است . مکتبی که دیدگاه آن را وحی الهی و هدایت عملی آن را پیامبر (ص) و امیر المؤمنین (ع) بر عهده و نظارت داشته‏اند و فاطمه (س) قهرمان اجرای این مکتب بود . صدیقه کبری (س) الگوی یک زن کامل ، بلکه باید گفت : یک انسان کامل در مکتب اسلام بوده است . بانویی که در دوران حیات کوتاهش که مورخین بین 18 تا 35 سال (مجلسی ، ج 43 ، ص 213 و 214 ؛غروی نایینی ، 12) ذکر کرده‏اند مراحل مختلف دعوت و رسالت پیامبر (ص) را دید و در خانه وحی رشد کرد و با شعاع وحی انس گرفت . در مراحل مختلف زندگی روزگار گذراند و در هر زمینه سرآمد زنان گردید . پیامبر (ص) به وی فرمود : الا ترضین أن تکونی سیّدة نساء العالمین (بخاری : ج 4 ، ص 247 248 کتاب المناقب ؛ اسد الغابه : ج7 ، ص 218 ) و ما یسّرک أن تکونی سیّدة نساء أهل الجنّة (ابن اثیر جوزی:ج 7، ص 219) . نیز درباره فاطمه فرمود : «ابنتی فاطمة سیّدة نساء العالمین » (مجلسی : ج 43 ، ص 22 ) .

فاطمه (س) زنی عاقل ، کامل ، مؤمن ، مجاهد و مبارز ، حق طلب و بردبار که به اعتراف دوست و دشمن مورد لطف خدا و رسولش بود که پیامبر (ص) درباره‏اش فرمود : ان اللّه یغضب لغضبک و یرضی لرضاک . ( ابن اثیر : ج 7 ، ص 219 ؛ مجلسی ، ج 43 ، ص 22 ؛ طبرانی ، 22 ، ر 402 ) .

از آنجا که ثبت حدیث دستخوش اجتهاد شخصی خلفا شد ، بسیاری از حقایق ،  نکات مهم و ضروریات حفظ نشد . ظلمی که در طول تاریخ در حق اهل بیت پیامبر (ص) شد و خلفا در دوره‏های مختلف کوشیدند تا آثار آن بزرگواران را محو کنند . بی‏ارزش بودن دختر و زن نزد عرب که علی رغم آموزشهای رسول خدا(ص)اثرات آن زدوده نشد تحریف و محو احادیث فضایل و مناقب ، همه و همه سبب شد تا از حالات و رفتار صدیقه کبری (س) با پدر ، با همسر و با فرزندانش گزارش کامل و دقیق نداشته باشیم . اخلاق ، مکارم و فضایل آن حضرت آنگونه که باید و شاید ثبت نشد . به عنوان نمونه مجموعه حدیثی بحار الانوار که بیشترین روایات را در مجموعه‏های حدیثی شیعه داراست . در مجلد مربوط به زندگانی آن حضرت (س) بابی با عنوان « سیرها و مکارم اخلاقها » دارد که در آن نشانی از چگونگی رفتار آن حضرت با فرزندان و نحوه پرورش آنها نیست . ( ر . ک : مجلسی ، 43 ، ص 81 -91 ) . و باب « مناقبها و بعض احوالها » . (همان ، ص 19 – 80 ) . ندرت روایاتی از خانه‏داری فاطمه (س) دارد .

تنها کلمات و عباراتی محدود از رسول الله (ص) و برخی معصومین علیهم السلام در دست است . بدین ترتیب درباره خانه‏داری ، نگهدار فرزندان فاطمه (س) شرح چندانی نیست . کتابها و نوشته‏ ها بیشتر حاوی پیامها و سخنان رسول الله (ص) است و اصولا آنچه تاکنون درباره خاندان عصمت و طهارات گزارش شده . و قادر به شرح چگونگی وجود و صفات آن کواکب درخشان نیست خصوصا درباره بانوان از این خاندان و نقششان در زندگی خانوادگی و اجتماعی . تنها از موجز نوشتارها در مناقب و فضایل زهرای اطهر و حرکتهای آن بزرگ بانوی اسلام می‏توان برداشتهایی داشت و آنها را به خصایص و عملکرد فرزندانش پیوند داد .

نگهداری و تربیت فرزند

فرزند آئینه تمام نمای والدین بویژه مادرست . در دسترس‏ترین الگوی هر طفل و هر فرد نزدیکترین افراد به او هستند . آنان که کودک اوقات و ایامش را با آنها می‏گذراند . پدر و مادر که با فرزندان خود خانواده کوچکترین واحد اجتماع را تشکیل می‏دهند . تأثیر پذیریشان از یکدیگر بسیار زیاد است خصوصا فرزندان که تازه شکل می‏گیرند . احوال ، آداب ، رفتار و کردار مادر و پدر در خلق و خویشان بسیار مؤثر است . بدین ترتیب مکتب فاطمه (س) بهترین الگو و سرمشق برای فرزندانش است .

زهرا (س) در مکتب رسول الله (ص) ، در خانه پیامبر خدا و بهترین گوینده و مفسر کلام الهی رشد و نمو کرد و عالیترین مربی بشریت او را پرورش داد . و او را با حقایق آشنا ساخت و به تربیت الهی متخلق کرد و زهرا (س) در سایه این تربیت و هدایت سرآمد زنان هم عصر خود بود .

فاطمه (س) تربیت را امری سازنده و نجات بخش بشر می‏شناخت . او می‏دانست که رمز ترقی و انحطاط فرد و جامعه تربیت صحیح است .

او با تغییرات حالات روحی و عملی مردم اطرافش تحت هدایت و رهبری پدر بزرگوارش دریافت که جامعه‏ای پیشرفته است . که تربیت درست داشته باشد و قومی منحط به حساب می ‏آید که تربیتش فاسد باشد و می‏دانست که مادر ، زمینه سعادت و شقاوت فرزند است . زیرا خود ، فرزند زنی بود که اولین ایمان آورده به نبی اکرم (ص) بود .

آن حضرت بر این دیدگاه که غفلت در تربیت موجب صدمه‏ای عظیم بر فرد و جامعه استاشراف کامل داشت . به ویژه دوران خردسالی که نونهال همچون شاخه تر و تازه قابل انعطاف است و هرگونه رفتار ، گفتار و حرکتی در او اثر می‏گذارد . با این دید  خود را وقف زندگی فرزندان و تربیت و سازندگی آنها حفظ خانواده کرد . و پیوسته کلمات گهر بار پدر گرامی‏اش را با جان و دل پذیرا بود . که فرمود : أکرموا اولادکم و أحسنوا آدابهم فرزندان خود را احترام کنید . (بزرگ شمارید) . و آنها را نیکو تربیت کنید . نیز فرمود : أدّبوا اولادکم فانّکم مسؤولون بچه‏هایتان را تربیت کنید که مسؤلید . ( کلینی ، 6 ، ر 50 ) .

بدین سبب هنگامی که در آغاز ازدواجش ، رسول خدا (ص) کارها را بین او و همسرش تقسیم فرمود . فاطمه (س) خانه‏ داری و مسؤلیت آن را تقبل کرد . زیرا که همسر داری و نگهداری از فرزندان را امر بسیار مهم و وظیفه اصلی خویش می‏دانست .

زهرای مرضیه (س) از مواعظ و حکمت‏ های پدر بزرگوارش درسها گرفت و می‏دانست . که در تربیت فرزندانش مسؤل است . زیرا رسول الله (ص) فرموده بود :

الا کلّکم راع و کلکم مسئول عن رعیّته … فالمرأة راعیة علی اهل بیت بعلها و ولده و هی مسئولة .

عنهم … (مجموعه ورام : ج 1 ، ص 6 ؛ الحدیث : ص 348 ) . آگاه باشید که همه شما فرمانبر و همه شما مسئول هستید . در برابر زیر دستانتان … و زن نگهبان اهل بیت ، همسر و فرزندانش است و در قبال آنها مسؤل است .

فاطمه (س) همسر و همپای علی (ع) در تربیت و آموزش فرزندان بود و می‏دانست . معنای عبارتی که امیر المؤمنین (ع) فرموده بود .: ولد السّوء یهدم الشّرف و یشین السّلففرزند بد آبرو و شرف خانواده را از بین می‏برد و مایه ننگ و رسوایی پیشینیان خود می‏شود . نیز فرمود : « ولد السوء یعرّ السلف و یفسد الخلف » فرزند بد ، گذشتگان را آلوده و آیندگان را تباه می‏کند . ( آمدی ، ص 853 ) .

زهرا (س) برترین زنان عالم و سرور زنان بهشت بود و در توجه به اطفالش و پرورش روح و شخصیت و وجود آنها اهتمام فراوان داشت . در عمر بسیار کوتاهش خداوند چهار فرزند به او عطا فرمود و پنجمی آنها را در راه حمایت از ولایت از دست داد .

از وظایف سنگین زهرا (س) نگهداری و تربیت فرزند بچه‏داری بود . کلمه بچه‏ داری شاید بنظر برخی افراد ، کوتاه و عملا سبک باشد و محدود به تغذیه ، نظافت و شستن لباسها دانسته شود . اما اساس بچه‏داری ، تربیت و پرورش فرزند است تربیت و پرورش یک انسان که اسلام بر آن تکیه فراوان دارد . و شخصیت آینده کودک را در پرتو آموزش ، تربیت و پرورش و مراقبت مادر و پدر می‏داند .

تمام حرکات و افعال و گفتار مادر و پدر در روح حساس و لطیف فرزند تأثیر می‏گذارد  . و نقش می‏بندد و پدر و مادر موظفند که با دقت مواظب آینده فرزندشان باشند تا جگرگوشه‏ شان نیک بخت بار آید و فاسد و بدبخت نشود . مادر با حالات ، روحیات و رفتارش چنان در فرزند اثر دارد که رسول الله می‏فرماید : السعید سعید فی بطن امّه و الشّقی شقی فی بطن امّه . (1)  . (مجلسی ، 3/46 ، حقی بر سوی ، 1/34 ) . فرد نیکبخت در شکم مادرش نیک بخت است و بدبخت از شکم مادر بدبخت است . این حدیث نشانگر تأثیر حالات و آداب و رفتار و تغذیه مادر در دوران بارداری است . که تحقیقات امروز تا حدی به این مطلب رسیده است . هنگامیکه سیگار کشیدن مادر در جنین بسیار اثر منفی دارد . چگونه می‏شود که حالات و روحیات و عبادتش در جنین مؤثر نباشد ؟؟ باید گفت که حالات روحی مادر ، آرامش یا عدم آرامش او در عصبی شدن یا نشدن جنین و پرورش آن بسیار مؤثر است . این مطلبی است که علم پزشکی امروز نیز به آن رسیده است .

صدیقه کبری (س) چون تربیت یافته دامن وحی و بزرگ بانوی اسلام خدیجه (1) شیخ بهایی در کتاب «الاربعین حدیث» ذیل احادیث موضوعه ، بخش دوم حدیث را اعلام کرده است زیرا جعلی بودن حدیث با فهم جبری بودن سعادت و شقاوت که از معنای ظاهری این روایت برداشت می‏شود . حاصل شده است . لکن اگر این حدیث بدینصورت معنا شود که سلامت روح و جسم جنین به سلامت روح و جسم مادر بستگی دارد و در نتیجه انسان سالم و نیک بخت از نظر روحی و جسمی در شرایط سالم متولد می‏شود . صحّت چنین حدیثی بعید نیست . کبری (س) بود می‏دانست که چگونه شیر مادر ، بوسه‏ها و نوازش او در روحیه حساس فرزند اثر دارد . ( ر . ک : مجلسی ، 43/282 ) . زهرا (س) می‏دانست که مادر و پدر در برابر اسلام و تعلیمات نبی اکرم (ص) مسئولند فرزند یا فرزندانی مؤمن ، از جان گذشته، مدافع اسلام و حق به جامعه تحویل دهند . چون اخبار آینده را از دهان مبارک رسول الله (ص) شنیده بود می‏دانست که باید فرزندانی تربیت کند . چون حسن (ع) که در موقع حساس برای حفظ منافع اسلام و پایمال نشدن زحمتهای رسول خدا (ص) و علی (ع) صبر و سکوت اختیار کند تا بوسیله آن عوام فریبی و ظاهرسازی معاویه را آشکار سازد . و نیز حسینی بپرورد که از دین دفاع کند و با ظلم و فسق مبارزه نماید و مسلمانان را از فساد و گمراهی نجات دهد و هدایت کند و برای بیداری آنها جان خود و عزیزانش را فدا کند . و دخترانی چون زینب و ام کلثوم پرورش دهد تا با صبر و استقامت و ایراد سخنرانی .  دستگاه ظلم را رسوا و مردم را از خواب غفلت بیدار کنند .

فاطمه (س) از پدر گرامی‏اش که در حال نماز حسن یا حسین بر پشت حضرت (ص) سوار می‏شدند . ( مجلسی ، 43/283 و 296 ، ابن اثیر، 2/17 ) . آموخته بود که به فرزند باید محبت و مدارا کرد و می‏دانست که تقویت روح بشردوستی و علاقه به همنوع ، امید به زندگی ، حس همکاری ، شجاع بودن و اتکا به نفس داشتن . دارا بودن قدرت تصمیم‏گیری و همه و همه در پرتو نوازش ، محبت و علاقه حقیقی و احترام به فرزند در او بوجود می‏آید . آن حضرت هنگام بازی با اطفالش به آنها درس شجاعت و دفاع از حق و پرستش خدای یکتا را می‏داد . و آنگاه که حسن (ع) را بالا و پایین می‏انداخت می‏فرمود : اشبه اباک یا حسن و اقلع عن الحق الردن و اعبد الها ذا منن و لا توال ذا الاحن . ( مجلسی ، 43/286 ) . حسن جان مانند پدرت باش و ریسمان را از گردن حق بردار و خدایی که بر همه منت دارد . احسان کننده است را پرستش کن و با دشمن کینه‏توز دوستی کن .

زهرا (س) آگاه است که بچه بیش از هر کس و هر چیز برای رفع حوائجش به مادر نیاز دارد بهمین سبب روزی که بلال مؤذن رسول الله (ص) برای دادن بدهی خود نزد آن حضرت رفت . فاطمه (س) را در حال آرد کردن و فرزندش حسن را در کنار آسیاب در حال گریه کردن ، دید . گفت : کدام کار را برایت انجام دهم ؟ بچه را بگیرم یا آرد کنم ؟ زهرا فرمود : من بچه را به عهده می‏گیرم . سپس بلال آسیاب را گرفت و به این دلیل دیر به مسجد رسید . پیامبر (ص) به بلال فرمود : به او رحم کردی خدا به تو رحم کند . ( مجلسی ، 43/76 ) .

1 – تغذیه کودکان

فاطمه (س) می‏داشت که شیر مادر تنها غذای لازم و کافی برای نوزاد است و اثر این شیر در وجود فرزند بسیار است لذا چون توان سیر کردن فرزند خود را نداشت حسن (ع) را به ام ایمن (1) . ( ابن سعد ، 8/224-226 ، مجلسی ، 43/204 ، غروی نایینی ، 47 ) . و حسین (ع) را به ام الفضل (2) . (ابن سعد : ج 8 ، ص 278 ؛صدوق : ج 2 ، ص 363 ؛ ابن اثیر ، ج 2 ،  ص 14 ؛ غروی نایینی : ص 90 ) . می‏سپارد تا عهده دار امر شیر دادن به آنها باشند ، دو بانویی را برمی‏گزیند که در ایمان ، تقوا ، صداقت و فضیلت سرآمد بودند و پیامبر اکرم (ص) ایشان را مدح و از اهل بهشت خطاب فرموده بود (3) .

(1) ام ایمن مولاة و حاضن رسول الله که در جنگها همراه پیامبر شرکت داشت و آن حضرت وی را از اهل بهشت نامیده بود . وی در خدمت رسول خدا (ص) و حضرت زهرا (س) بود .

(2) خواهر میمونه زوجه رسول خدا ، اسماء بنت عمیس و سلمی همسر حمزه سید الشهداء و همسر عبد المطلب و اول زنی بود که پس از حضرت خدیجه در مکه اسلام آورد . پیامبر به دیدارش می‏رفت و او را مورد ستایش قرار می‏داد . ابن اثیر حسین را حسن نوشته و این مطلب را ذیل نام امام حسن (ع) نوشته است .

(3) ر . ج : الطبقات الکبری : 8/224-226 و 278 .

استفاده از غذای حلال و پاک که در جسم و روح انسان اثر دارد یکی دیگر از نکات بسیار مهم است که پدر و مادر باید در آن دقت کنند . زهرا و همسرش علی بن ابی طالب علیهما السلام هرگز لقمه ناپاک نخوردند . علی (ع) کشاورزی می‏کرد و زحمت می‏کشید و عرق می‏ریخت و از حاصل آنها می‏خورد و به فرزندان خود می‏خورانید .

2 گفتار با فرزندان

سخن گفتن محبت‏آمیز و مؤدبانه نقش مؤثری در شخصیت و بزرگی روح کودک دارد ، سلام را بصورت صحیح ادا کردن و پاسخ کامل آن را کامل گفتن از آداب اسلام است . رفتار مؤدبانه پدر و مادر با یکدیگر و رعایت احترام بهترین آموزش برای فرزندان است ، چگونگی صحبت کردن حسنین علیهما السلام با مادر و پاسخ زهرا (س) و نحوه مکالمه آن حضرت با همسرش و احترام گذاردن به بزرگتر و کسب اجازه ، از حدیث شریف کسا آشکار است که می‏فرماید : … و اذا بولدی الحسن قد اقبل و قال السلام علیک یا امّاه فقلت و علیک السلام یا قرّة عینی و ثمرة فؤادی … فاقبل الحسن نحو الکساء و قال السلام علیک یا جدّاه یا رسول الله اتاذن لی ان ادخل معک تحت الکساء فقال و علیک السلام یا ولدی و یا صاحب حوضی قد اذرنت لک … فاقبل عند ذلک ابو الحسن علی بن ابیطالب و قال السلام علیک یا بنت رسول الله فقلت و علیک السلام یا ابا الحسن و یا امیر المؤمنین … (قمی ، ص 1129 ) … ناگاه فرزندم حسن وارد شد و گفت : ای مادر سلام بر شما . گفتم : سلام بر تو ای روشنی چشم من و میوه دل من … حسن بطرف عبا روی آورد و گفت : سلام بر شما ای جد بزرگوار ای رسول خدا ، آیا به من اجازه می‏دهید که با شما زیر عبا قرار بگیرم ؟ (رسول الله) فرمود : سلام بر تو ای فرزندم و ای صاحب حوض من به تحقیق اجازه دادم … سپس ابو الحسن علی بن ابی طالب وارد شد و گفت سلام بر تو ای دختر رسول خدا و گفتم بر شما سلام‏ باد ای ابو الحسن ای امیر المؤمنین ….

ادب و احترام در گفتار خانواده فاطمه (س) نمایان است . استفاده از کلمات محبت‏آمیز و مؤدبانه سبب محبت و صفای بیشتر خانوادگی می‏شود ، حسنین علیهما السلام از جد بزرگوارشان اجازه ورود گرفتند ، ایشان اینگونه احترام و ادب را از گفتار و رفتار مادر و پدر خود آموختند.حتی در گفتار نسبت به یکدیگر نیز ادب و احترام را رعایت می‏کردند، که امام باقر می‏فرماید : ما تکلّم الحسین بین یدی الحسن اعظاما له ( ابن شهر آشوب : ج 3 ، ص 169 ؛ مجلسی : ج 43 ، ص 319 ) امام حسین (ع) جز با احترام نزد امام حسن (ع) صحبت نمی‏کرد .

3 صداقت و درستی

صداقت و درستی از زیبنده‏ترین خصلتهای انسانی است . صدق وصفی است که تمام فضایل علم و عمل را دربرمی‏گیرد ، ممکن نیست کسی دارای صداقت باشد و عفت ، شجاعت ، حکمت و عدالت ، چهار ریشه اخلاق فاضله را نداشته باشد ؛ چون آدمی بغیر از اعتقاد و قول و عمل، چیز دیگری ندارد و وقتی بنا بگذارد که جز راست نگوید، ناچار می‏شود این سه چیز را با هم مطابق سازد ، یعنی انجام ندهد مگر آنچه را که می‏گوید ، و نگوید مگر آنچه را که معتقد است وگرنه دچار دروغ می‏شود .

پس اگر اذعان به حق کرد و برحسب فرض بنا گذاشت که جز راست نگوید ، دیگر اظهار مخالفت نمی‏کند ، تنها چیزی را می‏گوید که بدان معتقد است و تنها عملی را انجام می‏دهد که مطابق گفتارش است ، در این هنگام است که ایمان خالص و اخلاق فاضله و عمل صالح همه با هم برایش فراهم می‏شود . کودک این صفتها را از مربی و خصوصا مادر و پدر فرا می‏گیرد و به آن خو می‏کند ، پس نه تنها داشتن صداقت و درستی سبب آرامش و آسایش است بلکه از ضروری‏ترین صفات برای‏ مادر و پدر یا مربی می‏باشد . زهرای اطهر (س) در صداقت و راستی سرآمد مردم بود که عایشه درباره‏اش گفت : « کسی را راستگوتر از فاطمه ندیدم مگر فرزندانش را » ( ابن عبد البر : ج 4 ، ص 1896 ؛ مجلسی : ج 43 ، ص 25 و 68 ) . چنین مادری ، چنان فرزندانی تربیت می‏کند .

4 رعایت حق دیگران و نظم

یکی از موارد مهم تربیت ، آموختن رعایت حق دیگران و نوبت افراد است که پدر و مادر از دوران طفولیت باید به بچه بیاموزند تا هنگامی که وارد اجتماع می‏شود حقوق دیگران را محترم شمارد و حق دیگران را ضایع نکند و نپندارد که می‏تواند با زورگویی حقوق دیگران را پایمال کند و فقط بفکر خویش باشد .

در خانه فاطمه (س) هم این مطلب بسیار در نظر گرفته می‏شد ، چنانکه همسرش می‏فرماید : روزی پیغمبر اکرم (پدر فاطمه) در منزل ما بود که حسن آب خواست ، رسول خدا قدری شیر دوشید و به حسن داد . حسین از جای برخاست تا کاسه شیر را از حسن بگیرد ، اما پیامبر (ص) مانع وی شد . فاطمه (س) گفت : یا رسول الله ! گویا او حسن را بیشتر دوست می‏دارید . حضرت (ص) فرمود : ما هو بأحبهما الیّ و لکنّه استسقی اول یعنی : او را بیشتر دوست ندارم لکن او اول آب خواست ( مجلسی : ج 43 ، ص 283 ) .

سلمان گوید : فاطمه مشغول آرد کردن جو بود و حسین از گرسنگی گریه می‏کرد ، گفتم ای دختر رسول خدا چرا از فضه کمک نمی‏گیری ؟ زهرا (س) گفت : پیامبر (ص) فرموده : یک روز کار مال فضه و یک روز مال من ، او دیروز کار کرده است ( همانجا : ص 28 ) .

سعادت و مآل اندیشی

فاطمه (س) مانند هر مادری خواستار سعادت و نیک‏بختی فرزندانش بود لذا روزی حسن و حسین علیهما السلام را خدمت رسول خدا (ص) برد و عرض کرد : یا رسول الله ! حسن و حسین فرزند شما هستند ، چیزی به ایشان عطا فرما . پیغمبر (ص) فرمود : هیبت و سیادت خودم را به حسن بخشیدم و شجاعت وجودم را به حسین دادم ( مجلسی : ج 43 ، ص 263 ) . نیز چون به آینده فرزندانش و روزهای بی‏مادری آنها می‏اندیشید در آخرین لحضات حیات به همسرش توصیه کرد که برای راحتی بچه‏ها با خواهرزاده خودش امامه ازدواج کند ( همانجا ، ص 218 ) و برای آنکه بچه‏ها دچار نگرانی نشوند از امیر المؤمنین می‏خواهد که یکشب را در کنار فرزندان و یکشب را با همسر آینده‏اش باشد .

ساده‏زیستی و صبر و قناعت

حرکات و افعال مربی ، بویژه مادر و خصلتهای او در فرزند اثر بسزایی دارد . صرفه‏جویی ، حرام نکردن نعمت‏های خدا و ساده زیستی فاطمه (س) برغم داشتن امکانات فاطمه دختر پیامبر اکرم (ص) دختر رهبر مسلمانها و سید بطحاء و بزرگ و سالار مکه و مدینه که اگر می‏خواست همه چیز برایش فراهم می‏شد ؛ الگویی است برای فرزندانش . اگر زهرا (س) مستمندان را اجابت نمی‏کرد و در آغاز جوانی (نوجوانی) در شب عروسی که هر عروسی آرزوی پوشیدن لباس عروس دارد ، پیراهن عروسی را به فقیر داد که خود این خصلت نیکو را از پدر آموخته بود ؛ درباره حسن (ع) نمی‏خواندیم که :

بسیار با سخاوت و بخشش بود و اموالش را با خدا بارها قسمت می‏کرد  ( عوالم العلوم : ج 16 ، باب زهد و جوامع مکارم اخلاقه ) .

اموالش را آنقدر در راه خدا داد که هنگام رحلت مدیون بود (1) ( مجلسی : ج 43 ، ص 321 ) .

ابن اثیراز دانشمندان اهل سنت-درباره آن حضرت (ع) می‏نویسد : حسن فردی حلیم ، کریم و با زهد بود و چنان باتقوا بود که ملک و دنیا را به عشق آنچه نزد خداوند است رها کرد (ابن اثیر : ج 2 ، ص 18 ) .

درباره حسین (ع) آمده است :

بسیار صدقه می‏داد ( ابن اثیر : ج 2 ، ص 27 ) .

اموالش را چنان در راه خدا صرف کرد که هنگام رحلت مدیون بود ( مجلسی : ج 43 ، ص 321 ) .

مهمان را اکرام و درخواست کننده را عطا می‏کرد و به امور فقرا رسیدگی می‏نمود ( قمی ، نفس المهموم : ص 21 ) . و زینب (س) در جود و سخا سرآمد زنان زمان خویش بود (غروی نایینی : ص 194 ) .

اگر زهرای مرضیه (س) تنها قرص نان قوت خود را پس از سه روز روزه در راه خدا به فقیر نمی‏داد حسنین علیهما السلام و فضه هم چنان نمی‏کردند ، عمل مادر بود که حسن و حسین را بخشنده ، کریم و بزرگوار پرورش داد ؟

اگر تحمل سختی و زحمت و مرارتها همچون حمل مشک آب و آرد کردن گندم و پختن نان و کلیه وظایف خانه‏داری و بچه‏داری را فاطمه (س) تحمل نمی‏کرد ، زینب (س) چگونه بار طاقت‏فرسای جمع کردن یتیمان و زنان بی‏سرپرست کربلا و (1) تذکر : فاطمه (س) هنگام رحلت وصیت فرمود که املاکش و فواید و درآمد آن برای امیر المؤمنین و پس از آن حضرت برای حسن و پس از وی برای حسین علیهم السلام باشد (بحار الانوار : 43/235 ) . این خبر که ایشان هنگام شهادت مدیون بودند گویای میزان سخاوت حسنین است که چنان در راه خدا می‏بخشیدند که هنگام شهادت مدیون بودند .

مراقبت از بیمار را در صحرای بی‏پناه تحمل می‏کرد ؟

هنگامی که آذوقه‏ای در خانه نداشتند ، فاطمه (س) ، به همسرش چیزی نمی‏گفت . امیر المؤمنین پرسید چرا چیزی نگفتی ، فاطمه گفت : کان رسول الله (ص) نهانی أن أسألک شیئا فقال : لا تسألین ابن عمک شیئا ان جائک بشی و الاّ فلا تسألیه (مجلسی ، 43/31 ) . پیامبر از اینکه چیزی از تو بخواهم مرا نهی فرمود . این صبر و تحمل زهرا (س) درس زندگی و مدارا با همسر بود برای زینبین علیهما السلام .

علی (ع) فرمود : جز تکه پوست گوسفندی که با فاطمه در شب بر آن آرام می‏گرفتیم و شتر آبکش بر آن علف می‏خورد چیز دیگری نداشتیم (1) . زهرا (س) چنین روزگار گذراند تا دخترش زینب از مال و زینت و آسایش منزل همسر چشم پوشید و رهسپار بیابانها شد ( غروی نایینی ، ص 194 ) .

عبادت و انس با قرآن

زهرا (س) بهترین و عالیترین اخلاق و فضایل و کمالات اسلامی را در رسول الله (ص) مشاهده کرد و در دامن آن بزرگوار پرورش یافت و با اخلاق اسلامی کاملا آشنا گردید و گوشش از همان آغاز کودکی با قرآن مأنوس بود و پیوسته با کلام الهی انس داشت و حقایق و معارف اسلامی را از منبع اصلی دریافت می‏کرد . چنین مادری همین انس و درک را به فرزندان خود منتقل می‏کرد و این نزدیکی برای آن بزرگواران هم بوجود آمد زیرا که از طفولیت شاهد الفت مادر با کتاب آسمانی و عبادات او بودند و مادر به آنها تعلیم می‏داد و این انس فرزندان در احوالاتشان آشکار شد ، آنجا که حسین (ع) شب عاشورا همه شب را به تلاوت قرآن و مناجات (1) مناقب آل ابی طالب ، ج 2 ، ص 96 فصل فی المسابقة بالزهد و القناعة و استغفار و دعا و تضرع پرداخت و نیز سربریده ابا عبد الله (ع) بر سر نیزه شروع به تلاوت قرآن کرد (مفید ، 215 و 216 ) .

امام حسن (ع) فرمود : ما کان فی الدنیا أعبد من فاطمة ، کانت تقوم حتی تتورم قدماها . یعنی : در دنیا کسی عابدتر از فاطمه نبود ، آنقدر می‏ایستاد تا پاهایش متورم می‏شد . نیز فرمود : مادرم فاطمه در محرابش بسیار عبادت می‏کرد و شنیدم که پیوسته برای همه مؤمنین و مؤمنات دعا می‏کرد جز خویشتن ( مجلسی : ج 43 ، ص 76 و 82 ؛ محلاتی : ج 1 ، ص 179 ) و امام صادق از پدرانش از فاطمه دختر امام حسین از امام حسن (ع) نقل می‏کند که فرمود :

رأیت امّی فاطمه قامت فی محرابها لیلة جمعة فلم تزل راکعة و ساجدة حتی انفجر عمود الصبح ( اربلی : ج 2 ، ص 96 ) یعنی : فاطمه مادرم را دیدم که در محرابش شب جمعه ایستاده بود و همچنان رکوع و سجود می‏کرد تا سپیدی صبح آشکار شد .

اثر همان عبادتهای مادر بود که امام علی بن الحسین (ع) درباره پدرش فرمود : امام حسین (ع) روز و شب هزار رکعت نماز می‏خواند ( قمی ، نفس المهموم : ص 211 ؛ ابن عبدربه : ج 3 ، ص 169 ) . عبادت بسیار و روزه گرفتن و نماز خواندن کثیر امام حسین (ع) که ابن اثیر متذکر شده ( ابن اثیر : ج 2 ، ص 27 ) را از مادر و پدرش آموخته بود . عبادت مادر و سه روز پیاپی روزه بودن مطلبی بود که در ذهن حسنین جای گرفته بود و آنها در طول عمر خود چنین بودند .

دعا کردن برای مسلمانان و به فکر دیگران بودن ، یکی دیگری از آموزه‏های حضرت زهرا (س) برای فرزندانش است .

روزی امیر المؤمنین به سبب خستگی و رنج زهرا (س) از کارهای منزل ، ایشان را تشویق فرمود که نزد رسول ا… (ص) بروند و خدمتکاری طلب کنند … پیامبر (ص) بجای دادن کنیزی به ایشان ذکر تسبیح را به آنها آموختند و آنها هم راضی شدند . علی (ع) فرمود : نزد رسول ا… برای درخواست دنیا رفتیم ، حق تعالی ثواب آخرت‏ بما عطا کرد ( مجلسی ، ج 43 ، ص 85 ) .

پذیرش ذکر و تسبیح بجای داشتن کمک و خدمتکار جهت کارهای سخت و پر مشقت زهرای مرضیه (س) بود که زینب (س) در شب یازدهم محرم پس از حوادث روز عاشورا برای تحمل رنجها و بلایا و گرفتاریهایی که در پیش داشت ، نماز شب خواند و برای استعانت به ذکر و نماز پرداخت . امام سجاد (ع) درباره آن حضرت (س) فرمود : در آن شب دیدم عمه‏ام در جامه نماز نشسته و مشغول عبادت است ( محلاتی : ج 3 ، ص 62 ) . زینب (س) در خضوع ، خشوع ، عبادت و بندگی وارث مادر گرامی و پدر بزرگوارش بود ، اکثر شبها را به تهجد صبح می‏کرد و دائما قرآن تلاوت می‏فرمود ( محلاتی : ج 3 ، ص 62 ) .

حد عفاف و حجاب

از امام علی (ع) نقل شده است که فرمود : روزی نزد رسول خدا (ص) بودیم که فرمود : چه چیزی برای زنان بهتر است ؟ همه از پاسخ واماندیم تا متفرق شدیم ، نزد فاطمه رفتم و او را از گفته پیامبر (ص) آگاه کردم و گفتم که هیچ یک از ما جواب آن را نمی‏دانست ، فاطمه گفت : من می‏دانم . بهترین چیز برای زنان آنست که مردها (نامحرم) را نبینند و مردها (نامحرم) آنها را نبینند . امام (ع) می‏فرماید : نزد رسول الله برگشتم و گفتم : ای رسول خدا از ما پرسیدید که چه چیزی برای زنان بهتر است ، جواب را بشنوید . پیامبر (ص) فرمود : چه کسی به تو این خبر را گفت ؟ گفتم : فاطمه . پیامبر خشنود شد و فرمود : ان فاطمة بضعة منی ( اربلی : ج 2 ، ص 94 ) . فاطمه (س) این اصل را معتقد است و به فرزندان خود ، خصوصا دخترانش در طول حیات خویش و به همه زنان و دختران مسلمان آموزش می‏دهد . بهمین سبب بود که در گزارش حال ام کلثوم آمده است : هنگامی که حضرت زهرا (س) ، دار فانی را وداع گفت ، ام کلثوم که پنج سال بیش نداشت برقعی به صورت انداخت و عبایی که دامن آن بر زمین می‏کشید ، برسرکشید و با ناله گفت : « یا ابتاه یا رسول اللّه الآن حقّا فقد ناک فقدا لا لقاء بعده ابدا » : ( مجلسی : ج 43 ، ص 192 ) . یعنی : ای پدر ، ای پیامبر خدا ! حقیقتا الآن مانند زمان از دست دادن شماست . دیگر دیداری ( میان ما و مادرمان تا قیامت) نخواهد بود .

عفت و طهارت ، اخلاق فاضله و مقام زهرا (س) چنان بود که دوست و دشمن هنگامی که می‏خواستند امام حسن و یا امام حسین علیهما السلام را به یکدیگر معرفی کنند ، می‏گفتند : این پسر فاطمه است ( ابن شهر آشوب : ج 3 ، ص 186 ؛ مجلسی : ج 43 ، ص 345 ) .

حمایت از ولایت و دفاع از حق

دادخواهی و دفاع از حق و ارث غصب شده زهرا (س) بود ( بلاغات النساء ، ص 23 ؛ شرح نهج البلاغه ، ج 4 ، ص 87 ) که دخترش زینب در بارگاه یزید و ابن زیاد از حریم پیامبر (ص) دفاع کرد ( ابن طفور ، ص 20 ؛ امین ، ج 7 ، مجلسی ، ج 45 ) . حمایت از ولایت که منجر به شهادت زهرا (س) گردید ، سرمشق زینب بود که از مال و زینب و آسایش منزل همسر چشم پوشید و برای حمایت از امامش و انجام وظیفه به همراه پسرانش در کنار رهبر و پیشوایش رهسپار بیابانها شد تا رسالت خویش را به انجام رساند .

سخنان و خطبه‏های زهرای اطهر در مسجد مدینه و در مجالس بزرگان آن شهر و دیدار با زنان صحابه بود که چنان زینبی پرورش داد که با سخنان و خطبه‏های قوی و تکان دهنده‏اش بازار و بارگاه کوفه ( مجموعه الخطب الداویه فی وجه یزید بن معاویه ، ص 12 ) و دربار شام را به لرزه و وحشت انداخت ( همان ، ص 20 ) و مسلمانها را از خواب غفلت بیدار کرد .

شهامت و شجاعت فاطمه (س) ، یک زن ، در برابر جمع مردان در مسجد ، در برابر خلیفه غاصب و اطرافیان او و سران اصحاب و یاران سابق پیامبر (ص) بود که مشابه آن را مقابل معاویه در مسجد از امام حسن (ع) دیدیم و در کلام حسین (ع) به فرستادگان مخصوص یزید و نفی بیعت یزید در برابر والی مدینه و همانند آن را در پایداری و استقامت زینب در دربار ابن زیاد و یزید مشاهده کردیم (1) .

نوشته‏اند که زهرا (س) هر روز برای گریستن در سوگ پدر گرامی‏اش به بیت الاحزان می‏رفت و حسنین علیهما السلام را همراه خود می‏برد . باید بگویم که گریه فاطمه (س) برای از دست دادن رسول خدا (ص) و انقطاع وحی و در غصّه دوری از پیامبر و حق غصب شده ولایت و مسیر انحرافی خلافت بود . آن حضرت (س) دو فرزند خود را همراه می‏برد تا در غم او شریک باشند و این فقدان را عمیقا احساس کنند . آنها را می‏برد تا نظاره‏گر اعمال اصحاب پیغمبر (ص) پس از رحلت حضرتش باشند و بیاموزند که چگونه خودخواهی‏ها و هواپرستی‏ها می‏تواند بسرعت اصول و حقایق را از بین ببرد و دین را به انحراف بکشد .

صدیقه کبری (س) با آنکه از ضربه در مجروح شده بود و نیاز به استراحت داشت ، هنگامی که متوجه شد ، علی بن ابیطالب (ع) ، همسرش ، پسرعمویش ، جانشین رسول الله (ص) و بالاخره امامش را چون اسیر به مسجد بردند تا با زور و تهدید از او بیعت بگیرند ، بسوی مسجد حرکت کرد و تاریخ می‏نویسد :

فاطمه زهرا (ع) به مسجد رسید در حالی که دست دو پسر دلبندش حسن و حسین علیهما السلام را در دست گرفته بود ( آیتی : ص 311 ) .

زهرای مرضیه (س) مجددا برای دادخواهی ، برای دفاع از ولی خدا و برای حفظ اسلام حسنین علیهما السّلام را با خود برد تا گواه باشند و در استقامت و دفاع از دین خدا و حق استوارتر و شایسته‏تر گردند . این دو فرزند از مادر و پدر خود آموختند که (1) اسد الغابه : 2/19 ؛ اعیان الشیعه : ج 7 ؛ بحار الانوار : ج 45 ؛ بلاغات النساء : ص 20 ؛ مقتل الحسین : 2/40

هرگز نباید تن به ذلت و خواری داد و حرف ناحق را پذیرفت و باید تا آخرین نفس و قطره خون در راه احیاء دین اللّه مبارزه کرد و این آموزش بود که حسن را پروراند تا با صبر و تحمل خود در برابر معاویه ، از نابودی مسلمانان جلوگیری کند و اسلام را حفظ نماید ( همو ، ص 72 ) . این تربیت بود که حسین را چنان بارآورد که یک تنه و با یاران بسیار اندک در مقابل سپاه ابن زیاد مقاومت کرد و به مسلمانان و همه تاریخ آموخت که در راه اسلام واقعی باید جان فدا کرد و همواره آزاده بود .

فاطمه (س) در آن خطبه در مسجد رسول ا… در برابر اصحاب پیامبر با گفتن : « فاتقوا الله حق تقاته و أطیعوه فیما أمرکم به… » تقوای الهی پیشه کنید آنگونه که حق تقوای الهی است ( یعنی از خدا بترسید ، ترسیدنی که سزاوار تقوای پروردگار است ) و در آنچه شما را بدان امر کرده است (یعنی پذیرفتن امامت و ولایت خاندان ما و اطاعت از ما) اطاعت کنید .

در بخش دیگری از این خطبه ، حضرت فاطمه (س) می‏فرماید :« طاعتنا نظاما للملة و امامتنا امانا من الفرقة ( اربلی ، ج 2 ، ص 110 ) اطاعت ما را موجب نظم ملت و امامت ما را امان از تفرق و جدایی قرار داد .

در حقیقت از امام زمان خود دفاع کرد ، او با طریق مبارزه‏اش به فرزندانش و به همه زنان و مردان آموخت که ارزشمندترین و گهربارترین وجود در هر دوره امام زمان آن عصر است . با این آموزش بود که زینب (س) تا زمانی که امام حسین علیه السّلام زنده بود چون پروانه به دور وجود مبارکش می‏گشت و پیوسته نگران وجود مبارک آن بزرگوار بود و از بیمار کربلا مراقبت می‏کرد زیرا می‏دانست که امام و وصی بعدی ، زین العابدین علیه السّلام است و در دربار ابن زیاد و یزید مانع از تعرض آنها به امام عصرش گردید .

منابع :

      1-      آیتی ، محمد ابراهیم ؛ بررسی تاریخ عاشورا ؛ انتشارات امام عصر، قم، 1381 .

2-      آمدی ، عبد الواحد ، غرر الحکم کلمات قصار امیر المؤمنین ؛ ترجمه محمد علی انصاری .

3-      ابن اثیر، علی بن محمد جزری ؛ اسد الغابة فی معرفة الصحابة ؛ تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد الموجود ؛ 7 ج ، بیروت ، دارد الکتب العلمیه ، 1415-1994 .

4-      ابن بابویه ، محمد بن علی ؛ الخصال ؛ علی اکبر غفاری ، 2 ج ، قم ، جماعة المدرسین ، 143

5-      ابن شهر آشوب ، محمد بن علی ؛ مناقب ابن شهر آشوب ؛ 4 ج ، قم ، مؤسسه انتشارات علامه .

6-      ابن طاووس ، علی بن موسی ؛ اللهوف علی قتلی الطفوف ؛ بمبئی ، مطبع الحسنی ، 1355 .

7-      ابن طیفور ، احمد بن ابی طاهر ؛ بلاغات النساء ؛ نجف ، المکتبة المرتضویه ، 1361 .

8-      ابن عبد البر ، یوسف بن عبد الله؛الاستیعاب فی معرفة الاصحاب؛تحقیق علی محمد البجاوی؛4 ج، مصر، بی‏تا .

9-      ابن عبد ربه ، احمد بن محمد ؛ العقد الفرید ؛ تحقیق مفید محمد قمیحه ؛ بیروت ، دار الکتب العلمیه ، 1404 .

10-  اربلی ، علی بن عیسی ؛ کشف الغمة فی معرفة الائمه ؛ 3 ج ، بیروت ، دار الاضواء .

11-  امین ، سید محسن ؛ اعیان الشیعه ؛ تحقیق حسن امین ؛ 11 ج ، بیروت ، دار التعارف للمطبوعات ، 1403 .

12-  امینی ، ابراهیم ؛ بانوی نمونه فاطمه زهرا (ع) ؛ تهران ، مشعل آزادی ، 1349 .

13-  بخاری ، محمد بن اسماعیل ؛ صحیح البخاری ؛ بی‏جا ، بی‏تا .

14-  ترمذی ، محمد بن عیسی ؛ سنن الترمذی ؛ به شرح ابن العربی المالکی ؛ 4 ج ، مطبعه المصریه الأزهر ، 1350-1931 .

15-  حقی بروسوی ، اسماعیل ؛ روح البیان فی تفسیر القرآن ؛ عثمانیه ، 1130 .

16-  صدوق ، محمد بن علی ، الخصال ؛ علی اکبر غفاری ، قم ، جماعة المدرسین ، 1403 ق .

17-  طبرانی ، سلیمان بن احمد ؛ المعجم الکبیر ؛ تحقیق حمدی عبد المجید السلفی ، 25 ج ، قاهره ، مکتبة ابن تیمیه ، 1404 ق .

18-  غروی نائینی ، نهلا ؛ محدثات شیعه ؛ تهران ، دانشگاه تربیت مدرس ، 1375 .

19-  قائمی ، علی ؛ در مکتب فاطمه (ع) ؛ تهران ، انتشارات امیری .

20-  قمی ، شیخ عباس ؛ نفس المهموم ؛ بیروت ، دار المحجة البیضاء ، 1412- 1992 ؛ مفاتیح الجنان .

21-  کاتب واقدی ، محمد بن سعد ؛ الطبقات الکبری ؛ 9 ج ، بیروت ، دار صادر ، بی‏تا .

22-  کلینی رازی ، محمد بن یعقوب ؛ الکافی ؛ علی اکبر غفاری ، 7 ج ، چاپ سوم ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، 136723 .

23-  مجلسی ، محمد باقر بن محمد تقی ؛ بحار الانوار ؛ 110ج ، چاپ دوم ، بیروت ، مؤسسه الوفاء ، 1403

24-  مجموعة الخطب الداویة فی وجه یزید بن معاویة ؛ منشورات مطبعه الغری الحدیثة ، نجف اشرف ، 1384 ق

25-  محلاتی ، ذبیح الله ؛ ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه ؛ 6 ج ، چاپ پنجم ، تهران ، دار الکتب الاسلامیه ، 1368 .

26-  مفید ، محمد بن محمد بن النعمان ؛ الارشاد ؛ چاپ سوم ،  بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات ، 1399 .

27-  مقرم ، عبد الرزاق ؛ مقتل الحسین او حدیث کربلا ؛ چاپ پنجم ، قم ، مکتبة بصیرتی ، 1394 .


 

 

 

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا